Блог: От дегенден ооз к?йб?йт, бирок ?рт деген кабар элдин ?р?й?н учурат

  • Алмаз Кулматов,
  • коомдук ишмер

Илгери чума к?ч алып турган кезде болгон имиш бул окуя. Чума Европа калкын текши каптап, элди кырып, эми Азияга салып-уруп келатып бир акылманга жолугат.

С?р?тт?н т?ш?нд?рм?с?,

Алмаз Кулматов, коомдук ишмер

Акылман чумадан "Бу сен, т?г?т, ми?деген кишилерди жок кылды?, эми тынчыбай кайда баратасы?" деп сурайт. Анда чума "Планым бар, Азиядан 5000 кишини ?лт?р?ш?м керек. С?з бердим эле, адамдардан айырмаланып, мен калп айтпайм, убадамды аткарам" дейт. "Мен кой дегенде коюп калмак беле?, кылган иши? кыргын болсо, деги айткан сандагы эле кишини ?лт?р?п тим болосу?бу, с?зг? бекемдиги?е ошондо ишенейин. Убада кыласы?бы? Эмки жылы так ушул жерден жолугалы" деген таклипке чума макул болот. Эк?? эки тарапка кетип, кийинки жылы баягы болжошкон айрылыштан жолугат. "Кесепетти? артык т?г?нг?р чума, с?зг? турбаптырсы?. 5 ми? эле деп убада кылып, Багдад менен Мисирди он ми?деген кишини жайлаптырсы?" деген акылмандын жемесине чума "Андай эмес, болгону 5 ми?ди эле ?з колум менен жок кылгам, калганы пендечилик кылып, д?рб?л?? т?ш?п, ызы-чуудан ?лд?." сымал жооп берген экен.

Таажылуу тумоо кычап, жайыла баштаган кезде санаа тартып, убайымга батып, ойлонбогон киши калбады, бул апаат кыйгап ?тп?г?н ?лк? да калбады к?р?н?т. Баардык нерсенин о? жана терс натыйжасы болмогу анык. Ааламдашуу, элдин мобилд??л?г?н?н ?с?ш?, карым-катнаштын тамырлашы бул ирет адамзатка пайдасы менен катар оор зыянын да тийгизди. Маалымат кандай тез таркаса, илдет да ошондой тездик менен жайылды. К?п мамлекеттер эки-жакка абай салып, эсин жыйгыча, чек араларын жапкыча, сактануу аракеттерин ишке ашырганча, жугуштуу илдет айрым ?лк?л?рд? каптап кирсе, кай бир аймактарга шашпай ат бастырып кирди. Албетте, мамлекеттер изденет, санаага батат, жол чалат, кызматташат, ке?ешет, кыскасы болгон аракетин жумшайт, дарамети жетишинче к?р?ш?т, акыры айласы табылат.

С?р?тт?н т?ш?нд?рм?с?,

Адатта масштабдуу тумоо, илдет же табигый катастрофа учурунда элдин ?р?й? учуп, д?рб?л?? баштайт

Илим-билим, технология мынча жетише элек замандарда деле мындан жаман апаатарды, жугуштуу илдеттерди д?йн? калкы же?ип келген, илдет менен к?р?шт?н аркасы менен прогресске жол салган, не бир т?рк?н илимий ачылыштарды жасаган, технологиялык ийгиликтерге жетишкен, к?рк?м ?н?рд? ажайып д??л?тт?рд? жараткан. Ал тургай айрым окумуштуулар ?з жанын тобокелге салып, чыныгы эрдик к?рс?тк?н. Буга тарыхый мисалдар жетишт??. 1882-жылы Нобель сыйлыгынын лауреаты Илья Мечниковдун шакирти биолог Владимир Хавкин холерага каршы вакцинди ?з?н? экспертмент жасап отуруп ойлоп тапкан.

Кургак учуктун, сибирь кулгунасынын жана холеранын бациллаларын да Роберт Кох жанын тобокелге салып, эч бир шарты жок жерт?л?д? бир микроскобу менен к?ш?р?п отуруп аныктаган. Оспага каршы биринчи вакцинаны граждандык согуш убагында Кызыл Армиянын аскер врачы согуш талаасында жасаган. ?з ?м?р?н, бактысын жана жыргалчылыгын курмандыкка чалып, бирок жугуштуу илдеттерди аныктап, ага каршы эм-дары тапкан ондогон каарман окумуштуулар тууралуу Поль де Крайфтын "Охотники за микробами" деген китеби орус тилинде нечен ирет басылып чыккан жана азыр да д?йн?д? э? атактуу китептердин бири. Кыскасы, жугуштуу илдеттин дабасы да табылат.

Ага адамзаттын акыл-билими, к?ч-кубаты жетет. Таажылуу тумоо башталгандан бир нече айдан кийин Австралиялык окумуштуулар адамдын иммундук системасынын коронавирус менен к?р?ш? турганын изилдеп чыкканын (Жа?ы илимий ачылыш: коронавирустан адам кантип айыгып жатат? ), АКШ вируска каршы вакцинаны сынап баштаганын (Коронавирус: АКШ вируска каршы вакцинаны сынап баштады). Башка мамлекеттерде да окумуштуулар тынымсыз изденип жатат. Буюрса дарттын дабасы табылат. Болгону убакыт керек.

Ал ортодо ?км?тт?рд?н, мамлекеттик бийликтин аткара турган жумуштары менен катар элдин ?з?н? да тике байланыштуу, э? башкысы эл ичинде, ичке-тышка маалымат тараткан, пикир жана маанай жараткан институттардын да эч кайда кача албай турган кымбат миссиясы жана адамдардын чо? жоопкерчилиги бар.

Адатта масштабдуу тумоо, илдет же табигый катастрофа учурунда элдин ?р?й? учуп, д?рб?л?? баштайт. Ошондон пайдаланып, туйтунуп калгысы келген шылуундар да арбыйт. Б?л?к т?шк?н калк алсыздайт, зыян тарткан, чыгым болгон элдин саны ?с?т, бийликтин, ?км?тт?рд?н шайы оойт, ошентип кырсыктын кесепети эселеп к?б?й?т, запкысы оорлойт. Изилд??ч?л?р чуманын, тифтин, оспанын жана холеранын тумоосу каптап турган кезде эл илдетке караганда д?рб?л??д?н, санаадан, ?р?й? учкандан к?п жабыркаганын айтып келишет. Демек макала башындагы икая тегин жерден пайда болбогон, ошол к?нд?н ушул к?н айтылып келет.

Азык-т?л?кт?н, айрым медикаменттердин жана оокаттын тартыштыгы - негизинен жасалма проблема, чайкоочулардын ойлоп тапканы. Тиешел?? бийлик органдарынын алсыздыгы. Со?ку 20 жыл ичинде эле куштумоо, сасык тумоонун бир нече т?р? чыкканда к?пч?л?к к?р?нг?н оокатка жапырт качырып, ажиотаж жаратылып, натыйжада абийирден куржалак шылуундар туйтунган, эл бечара жабыркаган. Азык-т?л?к ?нд?р?лб?й койбойт. Бизнес деген бизнес, азыгын да, башкасын да ташууга жол табылат.

Саясаттын сырттаны император Наполеон Англияны ч?г?л?т?ш ?ч?н чычкан ж?рг?л?г?с кылып туш-тарабын бууп, континенталдык блокадага алган. Бирок Англия блокада тургай, согушта утуш менен чыккан. Экинчи д?йн?л?к согуш убагында Германиянын абадан м?нд?рд?й бомбалоосуна жана суу астындагы торпедаларынын чабуулуна карабастан союздаш ?лк?л?р Британияга де?из аркылуу жардамын жеткирип турган, Америка камоого, аткылоого алынган ушул жолдор менен Ирландия менен Шотландиядан вискини, айрым ?лк?л?рд?н алтын менен асылташты тынбай ташыган, аларга курал жеткирген. Жылчык издеген суудан бетер суроо-талапка жараша товар келе бермеги мыйзамченемд??. Демек ыксыз д?рб?л??г? болуп, элге б?л?к салууга жол берб??г? тийишпиз.

Тумоо баарыбызга сыноо. Ири алдыда эл-журтка маалымат жеткир??ч? жана коомдук пикирди жаратуучу гана эмес, элдин маанайын аныктоочу к?чк? - медиа журтчулукка да чо? сыноо. Жалпыга маалымдоо каражаттары, журналисттер, блогерлер, социалдык тармактардын жигер колдонуучулары ?з жоопкерчилигин сез??г?, таажы ыла?ына каршы калайыкты бирге к?р?шк? ?нд?п, элди агартуу, дилин тазартуу, к???л?н к?т?р??, чымыркантуу, тынчтандыруу, ишенимин бекемд??, ?м?т?н арттыруу сыяктуу изги, кымбат миссиясын да аткарууга тийиш. Ошондуктан журналисттер, блогерлер электрондук каражат аркылуу ушул озуйпаны ишке ашыруу маселелерин жана жолдорун видеоконференция уюштуруп, он-лайн же башка ылайыктуу режимде алыс туруп бетма?дай талкуулап, дурус, пайдалуу бир нече эрежени, принциптерди макулдашып алмагы абзел деп ойлойм.

Ушундай видеоконференцияны ВВС радиосунун Бишкектеги бюросу ?тк?р??г? белсенгени э? туура. Эгер жамы журналист журтчулугу "андай эрежелерди баарыбыз беш колдой билебиз, жоопкерчиликти сезебиз, апаатты же?генге изги салым кошобуз" десе, ого бетер мыкты болбойбу. Бул алардын жарандык позициясынын бийиктигинин, жоопкерчилигинин далили жана нравалык дараметинин жетишт??л?г?н?н анык к?б?с? болмокчу.

Автордун пикири Би-Би-Синин к?з карашын чагылдырбайт.