Чек аралар жабылып, э?шерилген экономиканы алдыда эмне к?т?т?

  • Калыйнур Калмурза уулу
  • журналист, Москва
Кыргызстанга к?п товарлар Кытайдан келет, башка ?лк?л?рг? реэкспорт болот
С?р?тт?н т?ш?нд?рм?с?,

Кыргызстанга к?п товарлар Кытайдан келет, башка ?лк?л?рг? реэкспорт болот

Коронавирус пандемиясынын коркунучунан улам д?йн?д? к?п ?лк?л?р, анын ичинде Кыргызстан менен тыгыз байланыштагы ?лк?л?р дагы чек арасын жаап, чект??л?рд? киргизип жатат. Ушундай шартта Кыргызстандын экономикасында боло турган кыйынчылыктар ж?н?нд? экономист Алчынбек Бадылбек уулу Би-Би-Сиге ой-пикир б?л?шт?.

Би-Би-Си: Коронавирус б?т д?йн?л?к экономикага таасир берип жатканын к?р?п атабыз, негизинен кандай кыйынчылыктар болуп жатат?

Алчынбек Бадылбек уулу: Сovid-19 экономиканын активд??л?г?н? т?зд?н т?з таасир берип жатат. Бул ?з кезегинде ички чыгымдардын азайышына жана мамлекеттер арасындагы соода-сатыктын кыскарышына, инвестициялар менен ишкерликтин баса?дашына алып кел??д?. Эгерде вирустун жайылышы улана берсе, андан жаманы ?л?м-житим к?б?й? берсе, Ухан менен Италиядагыдай абал курчуп кетсе, к?н?мд?к кадимки бейпил жашоо токтоп калат. Керек болсо, эл азык-т?л?к алыш ?ч?н ?й?н?н чыга албай, вирус жайылган аймак толугу менен карантинге алынат. Д?йн?д? чукул арада саламаттыкты сактоого болгон чыгымдар эбегейсиз ?с?т.

Би-Би-Си: Эми биздеги к?йг?л?рг? кайрылсак, Кыргызстандын экономикалык жоготуулары кандай?

Алчынбек Бадылбек уулу: Кытай менен Кыргызстандын соода алакалары абдан тыгыз, тактап айтканда, Кыргызстандын импортунда Кытай биринчи орунда турат, жоготуулар мына ушул жакта болот. Премьер-министр Мухамедкалый Абылгазиевдин айтымында, акыркы эки айдын ичинде Кыргызстан менен Кытайдын чек арасы жабык болгондуктан, мамлекеттик бюджетке 2 млрд. сомго жакын бажы салыктары т?шп?й калды. Эгерде бул процесс ушундай кете берсе, бул сан мындан да жогорулайт.

Бажыдан т?шп?й калганын акчанын ордун толукташ ?ч?н мамлекеттик бюджет профицит болушу керек. Бирок, мамлекеттин чыгымдары кирешеден к?п. 2019-жылдагы бюджеттин дефицити 9,9 миллиард сомду т?зд?. Буга кошумча бизде мамлекеттик карыз бар. Жыл сайын мамлекеттик карызды тейл?? ?ч?н болжол менен 300 миллион сом, башкача айтканда бюджеттин 20百分比 чыгымдалат. Коронавирус алдынкы эки,?ч айдын ичинде баса?дабаса, анда Кыргызстан экономикадагы кыйынчылыктарды ?з алдынча чече ала албай калышы м?мк?н.

Би-Би-Си: Кыргыз ?км?т? ошол кыйынчылыктардын алдын алуу боюнча ?з?нч? план-сценарийлерди иштеп жатканын билдирип жатат.

Алчынбек Бадылбек уулу: Азия ?нкт?р? Банкы алдыда ?ч сценарий к?т?п турат деп билдирген: э? жакшы, орточо жана э? жаман деп б?л?н?т. Эгерде коронавирус д?йн?д? бир нече айда ооздукталса, Кыргызстан ?ч?н э? жакшы сценарий деп эсептелинет. Ошондо да мамлекеттик болжолдуу т?рд? 4 миллиард сомдой бажыдан т?шч? кирешеден айрылат. Жалпы алганда 6 миллиард сомго жакын тиешел?? кирешелерден куру калат. Коронавирустун жайылышы экономикалык жана транспорттук активд??л?кк? тоскоолдук кылат. Бул ?з кезегинде к?п тармактардын, анын ичинде нефти базарынын солгундашына алып келет. К?й??ч? майдын арзандашы рублдун долларга карата арзандашын билдирет. Ал эми рублдун баасынын т?м?нд?ш? биздин мигранттардын кирешесине терс таасирин тийгизет. Буга чейин болуп келгендей, эл акчасын ж?г?рт??н?н ордуна сактап коюуну тандашы ыктымал. Мындай абал экономикадагы акчанын айлануусун азайтат.

Мындан башка тармактарда да солгундоолор к?т?л?т. Мисалы, туризм тармагы Кыргызстандын ички д?? пайызынын 3,9百分比 т?з?т. Азия ?н?кт?р?? банкынын болжолдуу эсепт??с? боюнча э? жакшы дегенде Кыргызстандын туризм секторунда 0,3百分比 азаю к?т?л?т. Коронавирустун ?лк?б?зд?н экономикасына болгон зыяны к?п, бирок ошого карабасатан Кыргызстан ?з алдынча бул к?йг?йл?рд?? чеч??г? чамасы жетет. ?ч айдын ичинде Кытай менен болгон чек ара ачылып калса, экономикабыздагы жоготуулар жылдын аягына чейин ордуна келет.

Би-Би-Си: Ал эми э? жаман сценарийдеги экономикалык кесепеттер кандай болот?

Алчынбек Бадылбек уулу: Вирус Кыргызстанга жеткен учурда, анын жоюлушу узак убакытка созулган вариант экинчи жана ?ч?нч? сценарий болуп эсептелинет. Мындай учурда, к?п мамлекеттер чек араларын толук жабышы м?мк?н. Албетте, к?п нерсе жагдайдын ?н?г??с?н? карата болот. Бирок Кыргызстанга болгон зыяны эбегейсиз чо? болушу м?мк?н. Мындай учур Кыргызстанды ?з?н?н валюта резервин колдонууга мажбур кылат.

С?р?тт?н т?ш?нд?рм?с?,

Италиянын т?нд?к аймагы коронавирустун Европадагы очогуна айланды

Мисал катары Италияны алсак, Европа Биримдигиндеги мамлекеттеринин бири, д?йн?д?г? туризм сектору эн ?н?кк?н атактуу мамлекет. Италияда Кытайдан келген эки адамдан вирус табылып, андан кийин абдан к?б?й?п кетти. Болгону 24 сааттын ичинде вирус жуктургандардын саны 1694 жеткен. Натыйжада болгон музейлер, театрлар, кино-театрлар, окуу жайлар жабылып, конференциялар баары убактылуу токтотулду. К?н?мд?к кадимки ыргактагы жашоо токтоду. Азыркы кезде Италиянын бийлиги б?т?нд?й ?лк?н?н карантинге алынганын жарыялады. Тактала элек маалыматтарга караганда, Италиянын туризм тармагында жоготуулар 8,3 миллиард доллар т?зд?.

Би-Би-Си: Кыргызстан учурдан пайдаланып, ?з?н?н ата мекендик ?нд?р?ш?н?н потенциалын бекемдеши керек болот го?

Алчынбек Бадылбек уулу: Албетте, Кытайдан келген товарларды ?з ?лк?б?зд? ?нд?р?? аракетин кылсак болот. Эгерде мамлекет экономикада ?н?г??н?н альтернативд?? жолун ишке ашырса, ата мекендик ?нд?р?шк? салым кошуп, Кытай товарларына болгон керект??н? азайтып, тышкы экономикалык байланыштардын жа?ы жолун таап, жергиликт?? бизнес-ч?йр?н?н жардамы менен к?п иш б?т?рс? болот. Анда Кыргызстан бул жагынан же?ип чыкмак.