C?i cách ti?n l??ng 2020 t?ng ???c quy?n cho b?? máy ? VN?

Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Mikhail Svetlov/Getty
Image caption T?ng bí th?, ch? t?ch n??c Nguy?n Phú Tr?ng

Ngày 04/3/2020 Th? t??ng Nguy?n Xu?n Phúc ch? trì phiên h?p c?a Ban ch? ??o Trung ??ng v? c?i cách chính sách ti?n l??ng, b?o hi?m x? h?i và ?u ??i ng??i có c?ng.

Anh ?ánh l?n, tung g?n 400 t? ?? vào tr??n chi?n ch?ng virus corona

Virus corona: Anh thay ??i chi?n l??c, nh?ng d? báo có th? ch?t ch?c ngàn ng??i

Trong phiên h?p này còn nhi?u n?i dung và cách làm ch?a th?ng nh?t, b?i v?y Th? t??ng ?? l?u ?, r?ng “?? c?i cách thì ph?i ra c?i cách, ch? kh?ng ph?i ch? ?i?u ch?nh ??i chút, kh?ng có nhi?u ? ngh?a”, và ?ng ?? ngh? t? ch?c các h?i ngh?, h?i th?o l?y ? ki?n.

‘T? trên xu?ng’

Vi?t Nam ?? t?ng có 3 l?n c?i cách ti?n l??ng tr??c ??y, vào các n?m 1985, 1993 và 2004, n?u kh?ng k? l?n c?i cách n?m 1960 khi ??t n??c ch?a th?ng nh?t. Nay, l?n c?i cách l?n 5 ?ang kh?i ??ng t? n?m 2018 và d? ki?n s? th?c thi t? n?m 2021.

T?i g?i nh?ng l?n c?i cách ti?n l??ng nh? v?y là c?i cách ‘t? trên xu?ng’.

Cho d? nh?, t?i ??t tên cho l?n c?i cách này là ‘c?i cách ti?n l??ng 2020’. Nó xu?t phát t? Ngh? quy?t s? 27/NQ-TW ngày 21/5/2018 và Ngh? quy?t s? 107/NQ-CP ngày 16/8/2018 v? ch??ng trình hành ??ng… Ngh?a là chính quy?n trung ??ng, ??ng C?ng s?n và Chính ph?, ban hành chính sách và ch? ??o th?c thi các bi?n pháp c?i cách ti?n l??ng.

Tu? thu?c vào b?i c?nh và ??ng ?? ra s? c?n thi?t, m?c tiêu, d? ki?n k?t qu? và các gi?i pháp th?c hi?n. Quan sát các l?n c?i cách ?? qua cho th?y c?i cách ti?n l??ng ph? thu?c vào c?i cách th? ch? nói chung và ‘d? ??a c?i cách’ ngày càng h?p. Ngh?a là, c?i cách ti?n l??ng ‘t? trên xu?ng’ trong quá trình chuy?n ??i sang th? tr??ng s? ngày càng ‘khó h?n’, hi?u qu? th?p và tác ??ng kh?ng mong mu?n hay ‘sai sót’ t?ng lên, b?i v?y ? ngh?a gi?m ?i.

N?m 1985 m?t ?? án c?i cách kinh t? s?u r?ng, khái quát v?i tên g?i ‘Giá – L??ng – Ti?n’, nhà n??c n?i l?ng qu?n l? giá c? hàng hoá, ??i ti?n và c?i cách ti?n l??ng, ???c tri?n khai và th?c thi trong d?p ??i h?i 6, t? ch?c vào ??u n?m 1986 . ??y ???c coi là b??c kh?i ??u c?a ch? tr??ng ‘??i m?i’ c?a ??ng CS và nh?ng n? l?c xoá b? kinh t? bao c?p, c?u ch? ?? kh?i s?p ??.

C?i cách ti?n l??ng n?m 1993 ?ánh d?u s? thay ??i t? duy m?nh h?n ?? thúc ??y n?n kinh t? chuy?n ??i sang th? tr??ng. Nh?ng c?u h?i ‘hóc búa’, ‘nh?y c?m v? ? th?c h?’ nh? s?c lao ??ng li?u có là hàng hoá, bóc l?t s?c lao ??ng ?? ???c th?o lu?n. M?c dù kh?ng th? có k?t lu?n r? ràng, nh?ng nhà n??c ?? kh?ng còn qu?n l? ‘??c quy?n’ n?a, mà ti?n l??ng ?? ???c chia theo các khu v?c, trong ?ó l??ng ? khu v?c c?ng ???c ng?n sách chi tr?, b?i v?y ph?i c?n ??i ngu?n l?c, còn l??ng ? khu v?c doanh nghi?p b?t ??u tính toán trên c? s? th? tr??ng.

N?m 2004 l?i ??t v?n ?? c?i cách ti?n l??ng, ch? ??, thang b?ng l??ng ???c thi?t k?, nh?ng kh?ng th?c s? ??t ???c m?c ?ích. Có hai nguyên nh?n ch? y?u có liên quan v?i nhau, ?ó là ngu?n chi tr? t? ng?n sách h?n h?p do quy m? kinh t? nh? bé và gu?ng máy c?a h? th?ng chính tr?, hành chính c?ng k?nh. S? ng??i h??ng l??ng quá l?n t? ng?n sách. M?c dù vi?c tinh gi?m biên ch? ???c nêu lên, th?m chí ??t ch? tiêu gi?m 10百分比 trong nhi?m k?, nh?ng ?? kh?ng th? th?c hi?n.

L?n ‘c?i cách ti?n l??ng 2020’ có m?c tiêu c?i cách r?t ‘tham v?ng’; t?m nhìn ??n n?m 2030; l? trình so?n th?o ‘kh?n tr??ng’, n?m 2019 x?y d?ng các ph??ng án b?ng l??ng theo v? trí vi?c làm, n?m 2020 th?ng qua và ??n n?m 2021 tri?n khai th?c hi?n; ??c tr?ng ch? y?u là s? t??ng quan b?ng s? tuy?t ??i gi?a m?c ti?n l??ng c?a c?ng ch?c, viên ch?c trong khu v?c c?ng và m?c l??ng c?a lao ??ng trong khu v?c doanh nghi?p…

Theo t?i quan sát cách ti?p c?n, b?i c?nh, ?i?u ki?n c?i cách và nh?ng c?ng vi?c chu?n b? thì d? báo v? s? l?p l?i ‘v?t xe ??’ c?a l?n c?i cách 2004 có kh? n?ng x?y ra, b?i v?y chính ph? kh?ng ch? ‘quy?t li?t’ ?? có thành tích, mà c?n thay ??i hay ?i?u ch?nh phù h?p.

‘Tr? l?i cho th? tr??ng’

? Vi?t Nam khi chuy?n n?n kinh t? k? ho?ch hoá t?p trung sang th? tr??ng, thì ti?n l??ng d?n ???c hi?u ??y ??, ?ó là bi?u hi?n b?ng ti?n c?a giá c? hàng hoá s?c lao ??ng và ???c xác ??nh b?i quy lu?t cung – c?u trên th? tr??ng lao ??ng, b?i v?y ngoài các ch?c n?ng nh? tái s?n xu?t s?c lao ??ng và là ?òn b?y kinh t?… thì các ch?c n?ng khác, ??c bi?t c?ng c? qu?n l? nhà n??c c?n ???c lu?t hoá c? th?, trong B? Lu?t lao ??ng và d?a trên n?n t?ng c?a kinh t? th? tr??ng. Ngh?a là tr? l?i cho th? tr??ng lao ??ng cái ch?c n?ng ??nh giá s?c lao ??ng v?n có c?a nó.

Th? tr??ng lao ??ng v?n có ch?c n?ng xác ??nh ti?n l??ng theo nguyên l? ‘bàn tay v? hình’ mà nhà kinh t? ng??i Scotland ?? tìm ra t? n?m 1776. Ti?c thay, ? th?c h? x? h?i ch? ngh?a giáo ?i?u ?? c?n tr? vi?c hình thành và phát tri?n các nguyên t?c c?a th? tr??ng lao ??ng.

Trong x? h?i th? tr??ng phát tri?n bình th??ng s?c kho? c?a n?n kinh t? có th? ???c ?o b?ng nhi?u tiêu chí. Th?ng th??ng là t? l? th?t nghi?p, s? vi?c làm ???c t?o ra hàng tháng hay GDP – t?ng giá tr? hàng hoá và d?ch v? ???c s?n xu?t trong n?n kinh t? trong m?t n?m. M?c dù ti?n l??ng là ch? tiêu quan tr?ng, nh?ng nó th??ng kh?ng ???c s? d?ng.

Ng??i ta c?ng th?u hi?u c? ch? ti?n l??ng t?ng lên khi nào, khi ng??i s? d?ng lao ??ng có nhi?u l?i nhu?n h?n nên h? có kh? n?ng tài chính ?? t?ng l??ng cho c?ng nh?n, khi th? tr??ng lao ??ng tr? nên c?nh tranh h?n, ngh?a là s? l??ng c? h?i vi?c làm v??t quá s? l??ng ng??i tìm ki?m vi?c làm, và th?ng th??ng, ti?n l??ng t?ng lên cùng v?i k? n?ng và kinh nghi?m.

Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images

Tuy nhiên, các chính khách ? các qu?c gia ?ó kh?ng l?ng phí c?ng s?c và ti?n b?c ?? c?i cách ti?n l??ng nh? chúng ta ? Vi?t Nam. H? tìm cách th?ng qua th? tr??ng ?? thúc ??y n?n kinh t? và ch?c ch?n m?t ?i?u: Khi n?n kinh t? ?ang ho?t ??ng t?t h?n và t? l? th?t nghi?p th?p, ti?n l??ng s? t?ng lên.

? Vi?t Nam, m?t qu?c gia ?ang chuy?n ??i n?n kinh t? sang th? tr??ng ‘??nh h??ng x? h?i ch? ngh?a’ do ??ng c?ng s?n l?nh ??o, thì ? th?c h? XHCN ?? cao s? c?ng b?ng x? h?i, l? t??ng c?a ??ng th??ng là m?t trong nh?ng ??ng c? c?i cách ti?n l??ng.

C?ng b?ng x? h?i, v? nguyên l?, d??ng nh? ?ó là m?t giá tr? cao qu?, l? t??ng mà loài ng??i c?n h??ng ??n, d? thu hút ??ng d?n chúng, và ??ng c?ng s?n ‘qu? quy?t’ r?ng s? m?nh c?a h? là ph?i thúc ??y m?t cách s?u r?ng. Tuy nhiên, trong th?c t?, c?ng b?ng x? h?i có th? là b?t c? ?i?u gì mà ??ng c?ng s?n c?m quy?n mu?n th?, th?y có l?i cho vi?c duy trì quy?n l?c, cho nên h? ban hành và th?c thi các chính sách ‘t? trên xu?ng’.

C?i cách ti?n l??ng là m?t ki?u chính sách nh? v?y. L?n này, v?i l?p lu?n r?ng h? th?ng ch? ?? ti?n l??ng hi?n hành ?? l?c h?u, ?? m?t ?i các ch?c n?ng c?a nó, và th?m chí, ?? kh?ng ‘che ??y’ ‘c?i cách’ sao cho ti?n l??ng c?a cán b?, c?ng ch?c, viên ch?c làm vi?c ? khu v?c c?ng t?ng cao d?n so v?i khu v?c doanh nghi?p.

Thi?t ngh?, các nhà ho?ch ??nh chính sách, các chuyên gia… nên ch?ng trình bày ’th?ng th?n’ v?i các l?nh ??o ??ng và chính quy?n r?ng ti?n l??ng c?a h? trong b? máy c?ng quy?n là ti?n thu? c?a d?n, và b? máy này v?n ?? có nhi?u ??c quy?n, ??c l?i, th? mà l?i kh?ng ch?u trách nhi?m và gi?i trình tr??c d?n, k? c? khi g?y ‘b?t ?n kinh t? v? m? và ?? l?i nh?ng h?u qu? n?ng n?. H?n th?, ‘m?t b? ph?n kh?ng nh?’ cán b?, ??ng viên l?i suy thoái, bi?n ch?t, tham nh?ng…

Các viên ch?c trong kho?ng 6000 ??n v? s? nghi?p c?ng l?p c?ng c?n t? ‘v?n mình’ v? ‘l??ng t?m, ??o ??c’ khi h? ???c ‘?u ái’ v? c? s? v?t ch?t, ???c c?p phát nhi?u kho?n kinh phí và nh?n ti?n l??ng ng?n sách nhà n??c, do m? h?i và s?c l?c c?a nh?ng ng??i lao ??ng ch?n chính ?óng thu?, ch? ?? ‘hoàn thành nhi?m v? chính tr?’ ???c ??ng, nhà n??c giao…

N?u kh?ng n?ng cao ???c hi?u l?c, hi?u qu? c?a b? máy c?ng quy?n và tinh gi?n biên ch?, n?u các ??n v? s? nghi?p c?ng kh?ng ???c c?i t? ?? có th? t? nu?i s?ng b?n th?n thì vi?c t?ng l??ng cho khu v?c c?ng ngh?a là chính ph? l?y ti?n thu? c?a d?n ??a nó cho h? kh?ng theo nguyên t?c th? tr??ng.

Theo t?i, các nhà k? tr?, các nhà chuyên m?n Vi?t Nam hoàn toàn có ?? n?ng l?c ?? thi?t k? các ch? ??, thang b?ng l??ng theo ki?u truy?n th?ng hay h?c t?p kinh nghi?m c?a m?t s? qu?c gia. Nh?ng c?i cách ti?n l??ng trong b?i c?nh hi?n nay, c?i cách th? ch? quá ch?m ch?p khi m?t h? th?ng chính tr?, b? máy hành chính c?ng k?nh, kém hi?u n?ng và nhi?u ??n v? s? nghi?p v?n thu?c khu v?c c?ng, trong ?ó hàng ch?c tri?u cán b?, c?ng ch?c, viên ch?c h??ng l??ng t? ng?n sách nhà n??c…, thì k?t qu? s? kh?ng kh? quan nh? th? nào c?a l?n ‘C?i cách 2020’ có l? ???c d? báo tr??c.

Bài vi?t ph?n ánh quan ?i?m riêng c?a tác gi?, nguyên Ch? nhi?m Khoa Chính sách C?ng, H?c vi?c Chính sách và Phát tri?n, B? K? ho?ch và ??u t?

Tin liên quan