T?i sao ng??i Nh?t l?i gi?i trong vi?c nài n?

Getty Images Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images

Vào m?t ?êm tháng 12 l?nh l?o vào cu?i th?p niên 1950, nhà ph?n t?m h?c Takeo Doi ?ang tr?c t?i b?nh vi?n thì có m?t chuy?n th?m d??ng nh? kh?ng quan tr?ng.

M?t b?nh nh?n ng??ng ngùng tìm ??n mà kh?ng báo tr??c ?? h?i Doi li?u ?ng ta có nên v? nhà vào d?p N?m M?i hay kh?ng. C?m th?y khó hi?u t?i sao b?nh nh?n này c?n l?i khuyên c?a mình và kh?ng có t?m tr?ng ?? tìm hi?u ho?c ??ng c?m nên Doi ?? tr? l?i: "Tùy ?ng th?i."

??ng sau nh?ng h??p c?m bento hoàn h?o ? Nh??t

Trà ??o: M?t cách kinh doanh c? ? Nh?t B?n

Loài c?y c?c ??c c?u s?ng c? hòn ??o ? Nh?t

Có l? nhu c?u mu?n ???c ??i x? ??c bi?t có v? v? k? ho?c v??t qua ranh gi?i th?n m?t, nh?ng cho dù l? do gì ?i n?a, s? giao ti?p th?ng th?ng này làm Doi b?t lên m?t ? t??ng m?i.

Hành vi c?a b?nh nh?n - b?u m?i, n?nh n?t và ph?c tùng uy quy?n c?a bác s? - tr? thành ph?n c?t l?i c?a tuyên ng?n có s?c ?nh h??ng v? t?m l? ng??i Nh?t.

???c xu?t b?n b?ng ti?ng Anh vào n?m 1973, quy?n M? X? T?m L? Ph? Thu?c ('The Anatomy of Dependence') ?? ph? bi?n thu?t ng? amae nh? là chìa khóa ?? 'hi?u kh?ng ch? v? c?u trúc t?m l? c?a t?ng ng??i Nh?t B?n mà còn là c?u trúc c?a toàn x? h?i Nh?t'.

Amae v? m?t truy?n th?ng có ngh?a là nh?ng hành vi ki?u tr? con ?? mu?n ???c quan t?m, bao g?m mè nheo, c? x? theo ki?u nh?ng nh?o ???c c?ng chi?u ho?c su?ng s?.

M?t khái ni?m toàn c?u?

"Amae xu?t hi?n trong b?t k? m?i quan h? nào, ? b?t k? l?a tu?i nào và có th? tích c?c ho?c tiêu c?c," Kazuko Behrens, ng??i ?? nghiên c?u nhi?u v? amae ? c? quê nhà c?a bà là Nh?t B?n và ? M?, n?i bà là phó giáo s? t?m l? h?c t?i H?c vi?n Bách khoa SUNY.

"Khái ni?m này ??c thù ? Nh?t B?n b?i vì ch? m?t t? mà bao quát r?t nhi?u hi?n t??ng, hành vi và t??ng tác," bà nói, t? m?t ??a tr? ?ang khóc lóc ?? ???c ?m cho ??n m?t ng??i v? c?u xin ch?ng mua cho món quà ??t ti?n, "nh?ng amae t?n t?i ? t?t c? m?i n?i bên ngoài Nh?t B?n và m?i ng??i có th? nh?n ra nó trong cu?c s?ng c?a h?, ngay c? khi h? kh?ng bi?t g?i nó là gì."

Behrens nh?n th?y có tinh th?n amae có qua có l?i trong các ch??ng trình truy?n hình nh? Seinfeld và Friends, trong ?ó các nh?n v?t tho?i mái ra vào các c?n h? c?a nhau (và dùng t? l?nh c?a nhau). Chính m?c ??nh r?ng nh?ng ki?u hành vi nh? th? này là có th? ch?p nh?n ???c gi?a b?n th?n v?i nhau ?? làm nên amae.

Kh?ng ph?i ng?u nhiên mà s?c thuy?t ph?c c?a amae th??ng liên quan ??n nh?ng ?? ngh? tr? con hay kh? kh?o.

"T?i th??ng nói v?i nh?ng ng??i m?i ??n Nh?t B?n r?ng: ??n g?n ai ?ó trên ???ng và li?n tho?ng h?i ???ng, s? ?áp tr? nhi?u kh? n?ng s? là s? l?nh ??m," d?ch gi? John McCreery, ng??i c? trú ? Nh?t l?u n?m, nói.

"Nh?ng n?u ti?n ??n v?i v? m?t b?i r?i, kh?ng h? có thái ?? uy hi?p và nói h?i kh? n?o, 'D??ng nh? t?i b? l?c r?i...' thì kh? n?ng b?n nh?n ???c ph?n h?i tích c?c, h?u ích t?ng cao."

D? th??ng, r?t rè và xin l?i ph? ??u c?ng là m?t ph?n c?a v? vàn các d?u hi?u, c?nh báo và th?ng báo ai ?ó có th? g?p ? Nh?t B?n.

Trên s?n ga ho?c t?i các c?ng tr??ng x?y d?ng, các nh?n v?t có c?p m?t to l?ch s? nh?c nh? b?n ?? t?m ??n hành vi và nh?ng hình n?m cúi ??u xin m?i ng??i tha th? cho s? gián ?o?n, trong khi các linh v?t thì ch? d?n t?i nhà ga, v?n phòng và c?a hàng.

"M?i ng??i có xu h??ng ch?p nh?n nh?ng ?? v?t d? th??ng vì nó kích thích b?n n?ng amae, van nài ?? b?n chi?u theo," Behrens nói.

Amae tiêu c?c

M?t d?ng amae c??ng ch? h?n có th? x?y ra ? n?i làm vi?c, ch?ng h?n n?u m?t ?ng ch? ??a ra nh?ng yêu c?u quá ?áng nh? ?òi nh?n viên n? m?i trà khách ho?c khách hàng.

"Amae kh?ng ph?i là m?t th? c? ??nh," Behrens nói. "?? có s? phát tri?n ?áng k? t? ??nh ngh?a c?a Doi [v? amae nguyên m?u gi?a m? và con] và b?y gi? amae có th? ???c dùng trong r?t nhi?u b?i c?nh khác nhau, bao g?m c? tiêu c?c, trong ?ó có nh?ng k? v?ng kh?ng h?p l?."

K? v?ng ?óng m?t vai trò l?n trong amae. "Nó b?t ??u v?i gi? ??nh r?ng amae c?a b?n s? ???c ch?p nh?n," Behrens nói. "Nh?ng ??i khi ng??i nh?n kh?ng vui," nh? tr??ng h?p c?a Doi và b?nh nh?n c?a ?ng.

Kh?ng ph?i ng??i Nh?t nào c?ng hoan nghênh ho?c khoan dung ho?c can d? vào amae, c?ng nh? kh?ng ph?i t?t c? n? l?c g?i amae ? ng??i khác ??u thành c?ng 100百分比, Behrens l?u ?.

Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images

"H?c cách ??c t?m l? ng??i khác, m?c ?? amae nh? th? nào là thích h?p, ai là ??i t??ng thích h?p cho amae, ??y là m?t tr?i nghi?m quan tr?ng khi l?n lên ? Nh?t," bà nh?n ??nh.

Vì sao tr? ch?u ? th??ng gi?i toán h?n tr? ch?u ?u

Cu?c s?ng quá nhàn h? d? khi?n ta ki?t s?c?

Khi nào b?n nên ?? linh c?m d?n ???ng?

amae lu?n là trò ch?i c?a hai ng??i: m?t ng??i ph? n? có th? hành ??ng l? l?i v?i b?n tình ?? ???c yêu th??ng ho?c nh?ng ??ng nghi?p có th? than v?n v?i nhau v? s? b?t m?n trong c?ng vi?c ?? thi?t l?p m?i quan h?.

"Amae ???c s? ch?p nh?n qua l?i, trong ?ó c? ch? th? và ??i t??ng ??u ??ng ? v??t quá m?t chút các quy t?c và chu?n m?c x? h?i, có th? là ?i?u vui và ??a t?i s? g?n g?i l?n n?a," Behrens gi?i thích.

"Ngay c? con cái tr??ng thành c?ng có th? th? hi?n amae ??i v?i cha m? l?n tu?i, ví d? nh? nh? ba m? giúp ?? chuy?n này chuy?n kia ?? cho ba m? c?m th?y vui và có ích."

M?t t?i

Nh?ng khi amae sai, nó có th? d?n ??n thù oán ho?c t? h?n. ?ó là "s?c m?nh m?m... ph??ng ti?n cho bên y?u h?n trong m?i quan h?, nh? tr? con ho?c nh?n viên, ?? tranh th? s? quan t?m ho?c s? ?ng h? t? bên m?nh h?n", Christopher Harding, gi?ng viên cao c?p v? l?ch s? ch?u ? t?i ??i h?c Edinburgh và tác gi? c?a C?u chuy?n Nh?t B?n, ph?n tích.

Nh?ng khi s? d?ng kh?ng ?úng cách, 'nó có th? k?t thúc khá phi d?n ch?, cho dù là ? nhà hay t?i n?i làm vi?c'.

Tu?n th? amae tuy?t ??i có th? thúc ??y m?i quan h? th? b?c và tình tr?ng m?t c?n b?ng quy?n l?c.

Behrens ?? nh?n ra nh?ng s?c thái c?a amae trong các v? l?m d?ng tình d?c, v?n là ch?t xúc tác cho phong trào #MeToo và nói r?ng nh?ng yêu c?u quá m?c d??i v? b?c c?a amae có th? kh?ng ???c báo cáo ??y ?? trong các c?ng ty Nh?t B?n.

Nh?ng n? l?c amae quá ?áng ? tu?i tr??ng thành có th? có ngu?n g?c ph?n nào t? s? b? c? tuy?t t? th?i th? ?u.

Doi d? ?oán nh?ng ??a tr? mà amae kh?ng ???c h?i ?áp s? g?p ph?i s? thi?u th?n và lo l?ng. L? thuy?t v? s? g?n k?t hi?n ??i và nghiên c?u hành vi ch?ng t? ?i?u này.

"Khi b?n ?? t?m ??n ??a tr? m?i l?n [chúng khóc], chúng s? tr? nên an toàn, t? ch? và ??c l?p h?n," Behrens nói.

Nh?ng ??a tr? này phát tri?n s? t? tin ?? khám phá th? gi?i, b?i vì chúng bi?t r?ng chúng s? ???c c?u giúp khi c?n thi?t. "Nh?ng nh?ng ??a tr? b? b? bê, nh?ng ??a c? khóc ??n khi nào ng? thì th?i, chúng kh?ng bi?t khi nào nhu c?u c?a chúng ???c ?áp ?ng, vì v?y chúng ít t? tin h?n và tr? nên thi?u th?n h?n."

Ch?ng h?n, b?nh nh?n c?a Doi hoàn toàn có kh? n?ng quy?t ??nh v? th?m nhà vào d?p l?, nh?ng ?ng ta l?i mu?n chuy?n trách nhi?m này cho bác s?.

"Amae n?m trong nh?ng vi?c b?n có th? t? làm nh?ng l?i m?c ??nh ho?c mong mu?n ng??i khác làm [cho b?n], b?n có th? [áp ??t] ??n m?c ?? nào mà b?n v?n kh?ng sao," Behrens nh?n m?nh. "T?a ?? [M? X? Tính Ph? Thu?c] khi?n m?i ng??i ngh? r?ng amae là s? ph? thu?c, mà s? ph? thu?c có ngh?a là s? v? d?ng, nh?ng amae khác s? ph? thu?c."

S? ph? thu?c, thi?u chín ch?n và tr? con hóa dù sao c?ng trang ?i?m thêm màu s?c cho m?t s? khía c?nh c?a amae. ? m?t x? h?i nh? Nh?t B?n v?n coi tr?ng s? hòa h?p x? h?i, nh?ng khía c?nh này ?? bi?n thành m?t hành vi thích ?ng cho phép ng??i ta nh? giúp ??, c?ng c? m?i quan h? c?a con ng??i và th?m chí ??a ra nh?ng yêu c?u kh?ng phù h?p mà kh?ng có v? gì là t?o gánh n?ng lên ng??i khác.

Tr? nên tr? con

"? Nh?t B?n, b? ??i x? nh? m?t ??a tr? là ?i?u bình th??ng và kh?ng mang tính xúc ph?m," Kumi Kuroda, nhà nghiên c?u v? khoa h?c th?n kinh và t?m th?n h?c v?n tìm hi?u v? m?i liên k?t gi?a cha m? và tr? s? sinh, cho bi?t.

"Amae là m?t cách ?? thoát kh?i tr? thành ng??i l?n trong ch?c lát. Nó ?em ??n l?i thoát cho áp l?c, b?i vì ngay c? ng??i l?n ??i khi c?ng c?n ???c s? quan t?m và ch?m sóc."

Tính ch?t ??i khi ng?t nh? ???ng c?a amae nh?c ??n m?t t? v?ng g?n g?i là t? amai, có ngh?a là ng?t ngào, và cho th?y s? t??ng t? v?i m?t t? ng? ???c sáng t?o khác trong ti?ng Nh?t, umami.

B?t c? ai trên th? gi?i c?ng có th? tr?i nghi?m mùi v? th?m ngon c?a umami, ngay c? khi h? s? d?ng ngay t? ti?ng Nh?t ?ó ?? m? t? h??ng v? này.

T??ng t?, 'amae n?i b?t h?n và th??ng xuyên g?p ph?i h?n ? Nh?t B?n nh?ng có th? t?n t?i trong các n?n v?n hóa kh?ng có t? v?ng ?? di?n t?,' theo các nhà nghiên c?u v?n ?? tìm th?y cách di?n gi?i và ph?n ?ng v?i amae gi?ng nhau ? c? ng??i Nh?t và ng??i M?.

C?ng gi?ng nh? umami, amae có l? ???c ??t tên theo ti?ng Nh?t vì m?i ng??i thích nghi v?i nó h?n trong sinh ho?t hàng ngày c?a h?.

"Ng??i Nh?t coi tr?ng amae và ?? ? nh?ng khi nó ???c th? hi?n ho?c ?áp ?ng," Kuroda chiêm nghi?m.

Behrens ??ng ?: "Doi kh?ng t?o ra amae, ?ng ?y ch? xác ??nh nó là ??c tr?ng c?a ng??i Nh?t."

"Amae là m?t khái ni?m ?ang phát tri?n và ngày càng tr? nên bao g?m nhi?u hi?n t??ng khác nhau, v?i các m?c tiêu m?i mà Doi kh?ng h? ngh? ??n," Behrens nói, ví d? nh? các v?t th? v? tri.

Gi?ng nh? món ?n yêu thích, s? ph? thu?c ng?t ngào c?a khái ni?m này cu?i cùng s? m?i g?i chúng ta tr? v? th?i th? ?u và s? ?m áp c?a vòng tay ng??i m?.

"Amae tích c?c là m?t cách ?? tr? nên tr? con và ?i?u ?ó kh?ng sao," Kuroda nói. "Ai c?ng t?ng là m?t ??a tr? và ??i khi trong t?m h?n chúng ta v?n c?m th?y mình nh? nh?ng ??a tr?."

B?n ti?ng Anh ?? ??ng trên BBC Future.

Ch? ?? liên quan

Tin liên quan