Virus corona và nh?ng bài h?c t? ??i d?ch cúm T?y Ban Nha

Getty Images Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images

Sau Th? Chi?n Th? Nh?t, ??i d?ch cúm quét kh?p th? gi?i, gi?t ch?t ít nh?t 50 tri?u ng??i. S? ki?n kh?ng khi?p này có th? d?y cho ta nh?ng bài h?c gì trong ??i d?ch cúm Covid-19 hi?n nay?

M?t tr?m n?m tr??c, m?t th? gi?i ?ang ph?i g??ng d?y sau cu?c chi?n toàn c?u v?n ?? gi?t ch?t ch?ng 20 tri?u ng??i ??t ng?t ph?i tranh giành s? s?ng v?i m?t th? th?m chí còn kh?ng khi?p h?n: bùng phát d?ch cúm.

Covid-19: 'B?nh nh?n s? 0' là ai?

Covid-19: Vì sao ng??i d?n ?? x? ?i mua hàng?

Cúm T?y Ban Nha 1918 gi?t hàng triê?u ng??i b?t k? giàu nghèo

N? h?n t? th?n và gia v? cu?c s?ng

??i d?ch cúm mà v? sau này ???c g?i là cúm T?y Ban Nha ???c cho là kh?i phát t? nh?ng tr?i hu?n luy?n qu?n s? tù túng, chen chúc ? M?t Tr?n Phía T?y.

Tình tr?ng m?t v? sinh - ??c bi?t là ? cách chi?n hào d?c biên gi?i Pháp - ?? t?o ?i?u ki?n cho vi?c ? b?nh và r?i l?y lan m?nh.

Cu?c chi?n k?t thúc vào tháng 11/1918, nh?ng khi nh?ng ng??i lính tr? v? nhà thì h? c?ng mang virus theo cùng, và thi?t h?i sinh m?ng còn l?n h?n so v?i nh?ng t?n th?t trong chi?n tranh ?ang ch? ??i; kho?ng t? 50 tri?u cho ??n 100 tri?u ng??i ???c cho là ?? t? vong vì ??i d?ch này.

K? t? ?ó ??n nay, th? gi?i ?? ph?i tr?i qua nhi?u ??i d?ch, trong ?ó có ít nh?t là ba tr?n bùng phát cúm, nh?ng kh?ng có ??i d?ch nào g?y ch?t ng??i kh?ng khi?p và lan r?ng ??n th?.

Vào lúc th? gi?i ?ang ph?n ?ng l?i n?n d?ch Covid-19, BBC Future nhìn l?i s? ki?n d?ch cúm T?y Ban Nha h?i h?n 100 n?m tr??c ?? xem ta có th? h?c ???c gì t? m?t trong nh?ng n?n d?ch tàn phá th? gi?i ghê g?m nh?t trong l?ch s? g?n ??y.

Viêm ph?i th??ng là k? sát th?

Nhi?u ng??i trong s? nh?ng n?n nh?n t? vong do Covid-19 ?? có s?n m?t ch?ng b?nh nào ?ó liên quan ??n ph?i, khi?n cho h? mi?n d?ch trong c? th? tr? nên y?u ?i khi ph?i ch?ng l?i virus.

??y là ?i?m t??ng ??ng v?i d?ch cúm T?y Ban Nha, tuy ph?i nói r?ng t? l? t? vong do Covid-19 th?p h?n nhi?u l?n so v?i cúm T?y Ban Nha.

Nh?ng ng??i cao tu?i và nh?ng ng??i có h? mi?n d?ch kh?ng ?? m?nh - là nhóm chi?m ?a s? trong nh?ng ca t? vong t? lúc d?ch b?nh xu?t hi?n cho ??n nay - d? b? t?n th??ng h?n ??i v?i các ki?u nhi?m trùng d?n ??n b?nh viêm ph?i.

?t n?i có th? thoát ???c d?ch b?nh

Vi?c ?i l?i b?ng ???ng hàng kh?ng m?i ch? ?ang trong giai ?o?n tr?ng n??c khi x?y ra ??i d?ch cúm T?y Ban Nha. Nh?ng kh?ng có m?y n?i trên Trái ??t thoát ???c tác ??ng kinh kh?ng c?a nó. M?c ?? lan ra kh?p th? gi?i c?a nó ch?m h?n, ?i theo ???ng ho? xa và xe ch? khách ch?y b?ng h?i n??c thay vì b?ng ???ng hàng kh?ng nh? hi?n nay. M?t s? n?i ?? ??ng v?ng ???c trong vài tháng, th?m chí vài n?m tr??c khi d?ch cúm tràn t?i tàn phá, c??p ?i nhi?u sinh m?ng.

Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images
Image caption Virus corona g?y t? l? t? vong th?p h?n ?áng k? so v?i Cúm T?y Ban Nha

Nh?ng m?t s? n?i ?? gi? ???c cho d?ch cúm kh?ng lan t?i, th??ng là nh? áp d?ng các k? thu?t c?n b?n mà v? sau này ???c s? d?ng trong su?t c? tr?m n?m qua.

Nh?n lo?i s? kh?ng tránh kh?i ??i d?ch cúm ch?t chóc?

B?n s? làm gì n?u bi?t tr??c ngày mình lìa ??i

N?i s? can ??m ch?n ??ng ???c Cái ch?t ?en

T?i Alaska, m?t c?ng ??ng c? d?n ? V?nh Bristol ?? h?u nh? kh?ng b? h? h?n gì. H? ?óng c?a tr??ng h?c, c?m các bu?i t? t?p ??ng ng??i n?i c?ng c?ng, và c?t ??t liên l?c gi?a ng?i làng v?i con ???ng chính. ??y là m?t hình th?c c?ng ngh? th?p c?a vi?c áp d?ng l?nh c?m ?i l?i ?? ???c dùng t?i ? m?t s? vùng ngày nay, ch?ng h?n nh? t?i V? Hán c?a Trung Qu?c và vùng b?c Italy, nh?m ch?n tình tr?ng virus corona lan r?ng.

Các bác s? ?? m? t? b?nh cúm T?y Ban Nha nh? m?t "n?n di?t ch?ng v? y t? l?n nh?t trong l?ch s?".

V?n ?? kh?ng ch? ? ch? nó gi?t ch?t bao nhiêu ng??i, mà là m?t l??ng r?t l?n các n?n nh?n t? vong thu?c nhóm d?n s? tr?, kho? m?nh.

Th?ng th??ng, m?t h? mi?n d?ch kho? m?nh có th? ??i phó ???c m?t cách h?p l? ??i v?i cúm, nh?ng lo?i cúm này t?n c?ng nhanh t?i m?c nó áp ??o h? mi?n d?ch, d?n ??n tình tr?ng ph?n ?ng thái quá, ???c g?i là b?o cytokine (t?c là c?n b?o các ph?n t? protein ???c ti?t ra t? t? bào c?a h? th?ng mi?n d?ch), làm d?ch tràn màng ph?i, khi?n cho ph?i tr? thành h? ch?a hoàn h?o cho ??t nhi?m trùng th? hai.

?i?u thú v? là nh?ng ng??i cao tu?i l?i kh?ng d? b? l?y nhi?m, có l? b?i h? ?? tr?i qua m?t lo?i cúm r?t gi?ng v?i cúm T?y Ban Nha, x?y ra v?i nhi?u c?ng ??ng d?n s? h?i th?p niên 1830.

V?i ch?ng virus corona m?i ?ang hoành hành hi?n nay, ng??i cao tu?i và ng??i có b?nh n?n ???c coi là nhóm nhi?u r?i ro nh?t. D?u cho t? l? t? vong th?p, nh?ng t? l? này ? nh?ng ng??i trên 80 tu?i l?i r?t cao.

Y t? c?ng là hàng phòng th? t?t nh?t

Cúm T?y Ban Nha bùng phát vào th?i ?i?m th? gi?i v?a tr?i qua m?t cu?c chi?n toàn c?u, khi mà các ngu?n l?c c?ng c?n c?p nh?t ??u ???c h??ng t?i ph?c v? qu?n s?.

? t??ng v? m?t h? th?ng y t? c?ng khi ?ó còn ?ang trong giai ?o?n tr?ng n??c - ? nhi?u n?i, ch? t?ng l?p trung l?u ho?c giàu có m?i có kh? n?ng ?i khám bác s?.

Tr?n cúm gi?t ch?t nhi?u ng??i ? các khu ? chu?t và các khu nghèo ?? th?, trong các c?ng ??ng d?n kh?ng ???c ?n u?ng ?? dinh d??ng, kh?ng có ?i?u ki?n sinh ho?t v? sinh, và th??ng là ? nh?ng ng??i ?? có b?nh n?n.

D?ch cúm ?? thúc ??y s? phát tri?n nh?ng h? th?ng y t? c?ng t?i các n??c phát tri?n, do các khoa h?c gia và chính ph? cách n??c nh?n ra r?ng các ??i d?ch có th? lan ra nhanh chóng h?n so v?i tr??c kia.

Ba?n quyê?n hi?nh a?nh Getty Images
Image caption Nhu c?u dùng kh?u trang c?ng t?ng cao trong giai ?o?n bùng phát cúm T?y Ban Nha

Vi?c ch?a tr? cho t?ng tr??ng h?p m?t s? là kh?ng ?? - ?? ??i phó v?i các ??i d?ch trong m?i tr??ng ?? th?, chính ph? các n??c c?n ph?i huy ??ng các ngu?n l?c nh? th? h? ?ang trong th?i chi?n, ph?i cách ly nh?ng ng??i có tri?u ch?ng b? b?nh, tách các ca b? b?nh nh? kh?i các ca b? n?ng h?n, và h?n ch? vi?c ?i l?i di chuy?n c?a ng??i d?n, ?? b?nh d?ch có th? d?n d?n t? bi?n m?t.

Các bi?n pháp y t? c?ng ??ng mà chúng ta th?y ?ang ???c áp d?ng ngày nay ? nhi?u n??c trên th? gi?i nh?m n? l?c ch?n s? l?y lan c?a virus corona là m?t trong nh?ng tác d?ng l?u b?n nh?t c?a ??i d?ch cúm T?y Ban Nha.

Bài ti?ng Anh ?? ??ng trên BBC Future.

Ch? ?? liên quan

Tin liên quan